Րաֆֆի «Սամվել» և «Խենթը» ստեղծագործությունների բովանդակությունը

 Րաֆֆի «Սամվել» և «Խենթը» ստեղծագործությունների բովանդակությունը

 Րաֆֆին (իսկական անուն-ազգանունը՝ Հակոբ Մելիք-Հակոբյան) նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրի ծխական վարժարանում, 1847 թ-ին մեկնել է Թիֆլիս, սովորել է Կարապետ Բելախյանցի մասնավոր դպրոցում, իսկ 1852 թ-ին ընդունվել է ռուսական գիմնազիայի 4-րդ դասարան: 

1856 թ-ին վերադարձել է Փայաջուկ՝ տնօրինելու գերդաստանի տնտեսական գործերը: 1860-ական թվականների վերջերին, սակայն, ստիպված լինելով հոգալ սնանկացած ընտանիքի նյութական խնդիրները, Րաֆֆին կրկին մեկնել է Թիֆլիս: Գրիգոր Արծրունու հրավերով 1872 թ-ից դարձել է «Մշակ» թերթի գլխավոր աշխատակիցը, որտեղ էլ տպագրել է իր գեղարվեստական գործերի մի մասը, հրապարակախոսական հոդվածներն ու ուղեգրությունները: 1875– 1877 թթ-ին դասավանդել է Թավրիզի Արամյան, 1877–79 թթ-ին՝ Ագուլիսի հայկական դպրոցներում, ապա վերադարձել է Թիֆլիս և մինչև կյանքի վերջն զբաղվել բացառապես գրական գործունեությամբ:

Րաֆֆին ճանապարհորդել է պարսկահայ և թուրքահայ գրեթե բոլոր գավառներում, գրի առել հարուստ տեղեկություններ Հայաստանի բնության, աշխարհագրական դիրքի, ժողովրդի բարքերի ու կենցաղի վերաբերյալ, որոնք հետագայում հսկայական նյութ են տվել նրա գրական մտահղացումներին:

1860–70-ական թվականներին գրած «Սալբի» (1866 թ.), «Խաչագողի հիշատակարանը» (1869–70 թթ.) վեպերում, «Հարեմ» (1874 թ.) վիպակում, «Գեղեցիկ Վարթիկը» (1872 թ.), «Անբախտ Հռիփսիմեն» (1872 թ.), «Մի օրավար հող» (1873 թ.) պատմվածքներում և այլ գործերում Րաֆֆին նկարագրել է պարսկահայության կյանքը, ազգային խտրականությունն ու սոցիալական անարդարությունները և հանգել այն մտքին, որ նմանատիպ հակասությունները կարելի է լուծել լուսավորության միջոցով, ինչպես նաև պայքարի, դիմադրության ու ազգային ինքնագիտակցության բարձրացման ճանապարհով:

«Զահրումար» (1871 թ.), «Ոսկի աքաղաղ» (1879 թ.), «Մինն այսպես, մյուսն այնպես» (1890 թ.) և այլ վեպերում Րաֆֆին ցույց է տվել  իշխող խավի իրական դեմքը, որ «խավարի մեջ կեղեքում է յուր զոհերին և անհագ վամպիրի նման ծծում նրանց արյունը»:

1877–78 թթ-ի ռուս-թուրքական պատերազմի տարիներին նկատելի աշխուժացել է հայ ազգային-ազատագրական շարժումը: Շատերը լիահույս էին, որ ռուսների  հաղթանակով Արևմտյան Հայաստանը կազատագրվի թուրքական լծից: Րաֆֆին, սակայն, չի տարվել ընդհանուր ոգևորությամբ: Նա համոզված էր, որ ամեն ազգ իր ազատությունը պետք է նվաճի սեփական ուժերով: Գրողը հայոց ազգային-ազատագրության իրական ուղին համարել է զինված ապստամբությունը: Այս գաղափարները մարմնավորվել են «Ջալալեդդին» (1878 թ.), «Խենթը» (1881 թ.), «Կայծեր» (2 հատոր, 1883–87 թթ.) վեպերում:

«Կայծերը» Րաֆֆու գաղափարական ու գեղարվեստական որոնումների ընդհանրացումն է: Այն վեպ-ժամանակագրություն է, հայոց ազգային մաքառման էպոսը: Վեպի հերոսները՝ Ասլանը, Կարոն, Սագոն, Ռաֆայելը, Ֆարհատը և մյուսները, յուրօրինակ գաղափարատիպեր են, որոնք «հայտնվելով իբրև փոքրիկ կայծեր հայկական մարած օջախից՝ աշխատում են փրկել ժողովուրդը ստրկության ծանր լծից»:

Րաֆֆու ստեղծագործության մեջ բացառիկ տեղ ունեն «Դավիթ Բեկ» (1882 թ.), «Պարույր Հայկազն» (1884 թ.), «Սամվել» (1886 թ.) պատմավեպերը և «Խամսայի մելիքություններ» (1882 թ.) պատմական ուսումնասիրությունը: Վիպասանի կարծիքով՝ պատմությունը կրկնվում է, և պատմական անցյալի ու ժամանակակից դեպքերն ունեն բացահայտ նմանություններ: Հետևաբար՝ պատմությունը ոչ միայն անցյալի հայելին է, այլև ներկայի խորհրդատուն: Գրողի պատմափիլիսոփայության մեկնակետն ազգային միասնության գաղափարն է:

«Դավիթ Բեկի» նյութը XVIII դարի սկզբի ազատագրական շարժումներն են Սյունիքում: «Պարույր Հայկազն» վեպում, պատմական զուգահեռի վրա դնելով Մովսես Խորենացուն և Պարույր Հայկազնին, հեղինակն աշխարհաքաղաքացիությունը (կոսմոպոլիտիզմ) հակադրում է հայրենասիրությանը, հաստատում, որ փառքի հավերժությունն ու անմահությունն անբաժանելի են հայրենիքի գաղափարից:

 «Խամսայի մելիքությունները» XVII– XVIII դարերի Արցախ-Ղարաբաղի 5 մելիքությունների պատմությունն է, նրանց հերոսական մաքառումն անկախության համար:

Իր քննադատական հոդվածներում, գրախոսություններում, երկերի առաջաբաններում Րաֆֆին արձագանքել է գրական շարժման կարևոր երևույթներին, XIX դարի հայ գրականության զարգացման օրինաչափություններին, ժամանակակից ու պատմական վեպի տեսության հարցերին և այլ խնդիրների:

  «Սամվելը» հայ դասական պատմավեպի խոշոր նվաճում է: Վեպի հիմքում ազգապահպանության գաղափարն է: Րաֆֆին ապրել է բախտորոշ մի ժամանակաշրջանում, երբ Ռուսաստանը և Թուրքիան հայերի հանդեպ վարում էին  բացահայտ ազգաձուլման քաղաքականություն: Ճակատագրի չար հեգնանքով նման իրադրություն էր Հայաստանում նաև IV դարում, երբ հայերի հանդեպ նույն քաղաքականությունն էին վարում Պարսկաստանն ու Բյուզանդիան: Այս իրողություններն էլ դարձել են վեպի պատմական հենքը, որոնց գեղարվեստական վերլուծության միջոցով Րաֆֆին փորձել է ժամանակի քաղաքական ծանր կացությունից դուրս գալու ելք գտնել:

«Սամվել» 

«Սամվելը» հայ գրող Րաֆֆիի պատմական վեպերից է։ Րաֆֆին «Սամվելը» գրել է 1880-ական թթ., ավարտել 1886 թ.։ Առաջին անգամ հրատարակվել է Թիֆլիսի «Մշակ» ամսագրում։ «Սամվելը» համարվում է հայկական գրականության լավագույն կոթողներից մեկը։

Նկարագրելով Հայաստանի ծանր վիճակը IV դարում, Րաֆֆին ձգտում էր նկարագրել Հայաստանը XIX դարում, երբ այն գտնվում էր Թուրքիայի և Ռուսաստանի տիրապետության տակ։ Ցարական իշխանությունը այրում էր հայկական գրքերը, փակում եկեղեցիները և ոչնչացնում լեզուն։ Րաֆֆին չէր կարող լուռ նայել այդ ամենին։ «Գրելով այս վեպը ես նպատակ եմ ունեցել այդպիսի նկարագիր մեր պատմական անցյալից»-գրել է Րաֆֆին։

Վեպը ներառված է հայկական ուսումնական ծրագրի մեջ։ Դրա հիմնական գաղափարներից են հայրենասիրությունը և ազատագրական պայքարի կոչը։ Բոլոր հերոսները հայրենասիրություն են խորհրդանշում, նույնիսկ կանայք, ովքեր (Աշխենը, Համազասպուհին, թագուհի Փառանձեմը) պատրաստ են իրենց արյունը թափել հանուն հայրենիքի։

Գործողությունը տեղի է ունենում IV դարի Հայաստանում, երբ պարսից արքա Շապուհը գերում է Արշակ Բ-ին և Հայաստանը մնում է անպաշտպան։ Մերուժան Արծրունին և Վահան Մամիկոնյանը դավաճանում են հայրենիքը և սկսում են ծառայել Շապուհին։ Վահան Մամիկոնյանի որդի Սամվելը, իմանալով հոր դավաճանության մասին, որոշում է եղբոր՝ Մուշեղ Մամիկոնյանի հետ պաշտպանել Հայաստանը։ Սամվելը սպանում է իր հորը հայրենիքը և կրոնը դավաճանելու համար։ Իսկ հայկական եկեղեցում պարսկացած մոր արյունով հանգցնում է վերջին պարսկական կրակը իր հայրենիքում։

Վեպի համար նյութ է ծառայել Փավստոս Բուզանդի և Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունները»։ Վեպը բաղկացած է Հառաջաբանից, երեք գլուխներից և փակագծերի մեջ հավելվածից։

Րաֆֆու «Սամվել»  պատմական վեպը հայկական գրականության լավագույն կոթողներից մեկն է: Վեպը գրվել է հայկական դպրոցների փակման առիթով: Րաֆֆին իր ժամանակաշրջանը համեմատում է IV  դարի  իրադարձությունների հետ, որի ժամանակ ևս Հայաստանում տիրում էր համատարած անգրագիտություն:

Հառաջաբանում հեղինակը գրում է, որ ինքը նպատակ է ունեցել գրել վեպ հայ ժողովրդի պատմական անցյալից: Վեպը գրել է որովհետև գտել է, որ այդ ժամանակաշրջանում անհրաժեշտ է գրել պատմական վեպ: Ինչու. որովհետև պատմական գրքերրը չէին արտացոլում ժողովրդի կյանքը, ծեսերը, սովորույթները, ընտանիքը: Պատմական գրքերում անտեսված էր գործիչների, ժողովրդի ընտանեկան կյանքը, մենք չգիտեինք թե ինչպիսի բնավորություն ուներ գործիչը, ինչպես էր իրեն դրսևորում ընտանիքում:

Անտեսված էր ժողովուրդը. Մենք չգիտեինք թե ինչպես է ապրում ժողովուրդը, ինչ հանդեսներ ու ցնծություն ուներ, մեր վաճառականները որ երկրների հետ եբ առևտուր անում, հովիվները ինչ անասուն են սնուցում:

Անտեսված էր կինը. ծանոթ չէինք այն կանանց հետ, որոնք իրենց կյանքը նվիրաբերել են հայրենիքին, չգիտեինք ով է կինը, որպես ամուսին, որպես հասարակության անդամ:

Մենք չգիըեինք ինչ է հագել հայ արհեստավորը, զորավարը, շինականը:

Ժողովրդի կենցաղը պատկերելիս օգտվել է նաև պարսիկների ու մեդացիների սովորույթներից:

Տառապանք, ցավ, արյուն, ահա այն ուղին, որով անցել է հայ ժողովուրդը դարձի ճանապարհին: Սակայն ամենածանր պահերին անգամ չի կորցրել անկախության տենչը:  Չորրորդ դարի ժողովրդի հերոսական պայքարն իր արտացոլումն է գտել «Սամվել»  պատմական վեպում: Վիպասանը պատմական իրադարձությունները օգտագործել է բացահայտելու իր ժամանակաշրջանում հուզող շատ հարցեր: Արևելյան Հայաստանում մոլեգնում էր թուրքական իշխանությունը:

Րաֆֆին դիմեց պատմական հերոսական անցյալին, որպեսզի ոգևորի երիտասարդ սերունդին և ցույց տա ազատագրական իսկական ճանապարհը:Պարսից Շապուհ արքան Տիզբոն է կանչում հայոց Արշակ թագավորին և սպարապետ Վահան Մմիկոնյանին: Դավադրաբար Արշակին բանտարկում են Անհուշ բերդում, իսկ Վահան Մամիկոնյանին մորթազերծ անում դավաճան իշխաններ Վասակ Մամիկոնյանի ու Մերուժան Արծրունի գլխավորությամբ և պարսից բանակը մտնում է Հայաստան: Գալիս են ազգուրաց դավաճանները՝ ավերելու հայկական հազարամյա քաղաքները և կրոնափոխ անելու ժողովրդին:

 Գլխավոր հերոսը պատմավեպում Սամվելն է՝ դավաճան Վասակ Մամիկոնյանի որդին:Նա իմանալով հոր դավաճանության մասին հոգեկան խոր դրամա է ապրում: Նրա հոգում առաջացած պայքարը՝ ծնողասեր որդու և հայրենասեր հերոսի միջև, ավարտվում պատմական դեպքերի զարգացման ընթացքի հետ և հեղիանկը համոզում է ընթերցողին, որ դավաճան հոր և հայրենասեր որդու միջև բորբոքված փոխադարձ ատելությունը պետք է ավարտվի նրանցից մեկի կործանմամբ: Րաֆֆին իր հերոսին բնութագրել է նաև կենցաղային անցյալից սովորություններով, որոնք պատվասիրություն են ուսուցանում:

Սամվելը քայլելով այն վայրերով, որտեղ պարսից զորքերը ավերածություններ էին կատարել, նրա հայրենասեր և զգայուն սիրտը խոցվում է:  Սամվելը «Արաքսի որոգայթներ» գլխում հանդիպում է իր հորը: Հայրը հպարտանում էր որդու արտաքին տեսքով, սակայն մինչ այդ արդեն Սամվելի կողմից կատարվեց հայրասպանություն:Հայրը փորձում է սպանել որդուն, բայց Սամվելը արագ մերկացնում է սուրը և պատժում դավաճան հորը:

 Հեղինակը գովաբանում է Սամվելի այդ արարքը, որը հանուն հայրենիքի էր: Սամվելը հորը սպանելուց հետո սպանում է նաև մորը` հրապարակավ ասելով. «Այն սուրը, որ սպանեց դավաճան հորը, կսպանի նաև ուրացող մորը»:

Հեղինակը կարողացել է պատճառաբանել հերոսի գործողությունները և ընթերցողին ուժգնորեն համակել:Վեպը չնայած ավարտուն չի, բայց ամբողջական գործի տպավորություն է թողնում: Սամվելին հերոսության է մղում նաև սիրած աղջիկը՝ Աշխենը: Աշխենը իսկական հայ կնոջ եկրպար է՝ նուրբ, գեղեցիկ, բայց միևնույն ժամանակ հայրնեասեր, հայրենանվեր, ուժեղ և զորեղ:Աշխենի հայրենանվիրությունը անվարձահատույց չմնաց: Հաղթական տոնախմբության ժամանակ Փառանձեմ թագուհին դիմում է Աշխենին այսպիսի խոսքերով. «Անցել է խաղաղության ժամանակը, եկել է արյան և կոտորածի տագնապը: Եվ դու՜, քո գովելի օրինակով, մի գեղեցիկ դաս տվեցիր քո իշխանազուն քույրերին, թե երբ հայրենիքը վտանգի մեջ է, կնոջ քնքուշ մատներն ևս, ասեղի փոխարեն պետք է նիզակ բանեցնեն, իսկ թելի փոխարեն, պետք է ձգեն աղեղի ամրապինդ լարը: Դու կատարեցիր այդ հրաշալի կերպով: Եվ ես սիրելի Աշխեն, ահա այդ արժանավոր կամարով գոտևորում եմ քո արիական մեջքը…»:

Աշխենը իսկական հայ կնոջ եկրպար է՝ նուրբ, գեղեցիկ, բայց միևնույն ժամանակ հայրնեասեր, հայրենանվեր, ուժեղ և զորեղ:

Նրանք հայրենիքի սերը վեհ են դասում անձնականից և զինվորագրվում են հայրենիքի ազատագրության գործին:

Վեպի դրական հերոսներից է Մուշեղ Մամիկոնյանի որդին, հայրենասեր իշխանը համախմբում է և ղեկավարում ազատագրական պայքարը:

Սամվելը առանց երկմտելու սպանւում է նաև ուրացող մորը, ով կրոնափոխ էր եղել և ընդունել էր կրակապաշտությունը: 

Սամվելը իր կերպարով ցույց է տալսի հայրենասեր հային, ով պատրաստ է անգամ սպանել իր ծնողներին հայրենիքի համար, դասելով հայրենիքը ամենից վեր:

Վեպը ընթերցողին սովորեցնում է հայրենիքի և ժողովրդի ազատագրական գործին նվիրվելու և հերոսաբար զոհվելու պատրաստակամություն:

«Խենթը»

1877–78 թթ-ի ռուս-թուրքական պատերազմի տարիներին նկատելի աշխուժացել էր հայ ազգային-ազատագրական շարժումը: Շատերը լիահույս էին, որ ռուսների հաղթանակով Արևմտյան Հայաստանը կազատագրվի թուրքական լծից: Րաֆֆին, սակայն, համոզված էր, որ ամեն ազգ իր ազատությունը պետք է նվաճի սեփական ուժերով: Վերլուծելով ազատագրական շարժման իրական հանգամանքները և միանգամայն ապարդյուն համարելով Հայկական հարցի լուծման եվրոպական դիվանագիտության ուղին, Րաֆֆին առաջադրում է ազգային-ազատագրական պայքարի գաղափարը, զինված ապստամբությունը: Այս գաղափարները մարմնավորեց և նրա այս ծրագրի գեղարվեստական արտահայտությունը հանդիսացավ «Խենթը» (1881) վեպը: 
Վեպը սկսվում է Բայազետի միջնաբերդի կռվի ու շրջափակման նկարագրությամբ: Հազար հոգիանոց հայ և ռուս զինվորների խումբն ընդդեմ քսան հազարանոց քրդական և թուրքական խառնիճաղանջ գազանային ամբոխի, որ զորք անգամ դժվար է կոչել: Միջնաբերդում չկա ոչ ջուր, ոչ ուտելիք, հիվանդների ու վիրավորների թիվն աճում է, իսկ մոտակա աղբյուրից ջուր բերելու համար ամեն անգամ զոհ են գնում մոտ քսան զինվոր: Միջնաբերդում ամրացած ուժերի ղեկավարն երդվում է Չհանձնվել քանի դեռ կենդանի են: Զինվորների ոգին կոտրվում է ավել, երբ ականատես են լինում, թե ինչպես երեք օր կոտորում են թուրքերը շրջակա հայկական բնակչությանը, գազանաբար հոշոտում, վառում, ամայացնում: Այստեղ է, երբ առաջին անգամ հանդիպում ենք գրքի հերոսին՝ Վարդանին, նույն ինքը՝ խենթին: Նա ոչ թե ցավով այլ կատաղությամբ է նայում ճանճերի պես կոտորվող հայերի բազմությանը, ասելով՝:Այս առաջին խոսքերից հասկանում ենք տարբերությունը նրա մտածելակերպի և մնացածի միջև: Եթե գրավվեր Բայազետի բերդը, ապա թուրքերը արագորեն կմտնեին Երևան:Երբ գալիս է անձնազոհության ժամանակը. պետք էր օգնության մասին նամակը դուրս բերել շրջափակող մահմեդականների օղակից և հասցնել Ռուսական Բանակի հրամանատարին՝ Տեր-Ղուկասովին, որպեսզի վերջինս հասներ օգնության, ապա այդ մահապարտի Խենթ պարտականությունը համարձակվում է իր վրա վերցնել միմիայն Վարդանը: Նա գիժ քուրդ ծաղրածու ձևանալով շրջում և իմանում է թշնամու բանակի մասին ամեն բան, ապա իր նամակն ապահով հասցնում Տեր-Ղուկասովի բանակ:

Մեկ այլ խենթ էր Միքայել Դուդուկջյանը, նույն ինքը Սալմանը, պոլսեցի մի կիրթ երիտասարդ, ով անձնազոհության գնով պայքար ու ազգային գիտակցություն էր քարոզում: Նա քայլում էր գյուղից գյուղ, փորձում էր դպրոցներ հիմնել և հիմքից ձևափոխել հայ մտածելակերպը, նա շրջում էր թռուցիկներ բաժանելով և բացատրելով, որ«Ազգերի կրթության և ընդունակության համեմատ փոփոխվում են նրանց անձնապաշտպանության զենքերը»:

Մեկ այլ հեղափոխական էր Մելիք-Մանսուրը, որը չարչի ձևանալով տեղեկատվություն և զենք էր տեղափոխում: Այսպիսով մեր առջև բացվում է ավելի շուտ ազգային զարթոնքի քան թե հեղափոխության համար պայքարող մի քանի երիտասարդներից բաղկացած խմբի գործունեությունը:
Բայազետում Վարդանի հերոսական արարքից հետո, Րաֆֆին հետ է տեղափոխում ընթերցողին մի քանի տարով: Պատերազմը դեռ չի սկսվել։ Ալաշկերտ գավառը ապրում է իր սովորական առօրյայով։ Խաղաղ է նաև տանուտեր Խաչոյի բազմանդամ նահապետական ընտանիքը։ Նրա հարկի տակ հաճախ հավաքվում են երկրի տարբեր կողմերից եկած հայ գործիչներ, որոնք քննարկում են հայ ժողովրդի վիճակը և այդ կացությունից դուրս գալու ուղիները։ Խաղաղությունը, սակայն հարաբերական էր, մի կողմից քուրդերըշ իրենց Ֆաթթահ Բեկի գլխավորությամբ անընդհատ անպատվում ու կողոպտում էին հայերին, մյուս կողմից Թովմաս Էֆենդին, հարկեր հավաքողն, որն չնայած հայ էր, բայց ավելի այլասերված էր քան ցանկացած թուրք«Հայը, ավելի քան օտարը, ինքն է իր թշնամին»: Տանուտեր Խաչոյի տանն էին հյուրընկալվել Վարդանը և Պարոն Սալմանը, նրա երկւո տղաների մեջ գտնելով համախոհներ: Այս տանը տեղի ունեցող քննարկումները շատ հատկանշական են. կապված Սալմանի և Վարդանի գործունեության հետ Ծերունի Խաչոն, արտահայտելով հայ գյուղացիության ընդհանուր ձայնը, այսպես է արտահայտվում«Հիմա, որդի, հողը պատրաստ չէ, ժողովուրդը պատրաստ չէ»:Գիշերներ տևող խոսակցությունների միջոցով Րաֆֆին արտահայտում է մի ամբողջ գաղափարախոսություն, առաջ է բերում ամենահրատապ խնդիրները և առաջարկում է բոլորին միայն մեկ լուծում ՝ պայքար, դիմադրություն. «Երջանիկ է այն ժողովուրդը, որ ատել գիտե: Նա, ով ատել չգիտե, զուրկ է մնում սիրո զգացումից»: Րաֆֆին չափազանց դեմ է գրում նաև եկեղեցու կողմից քարոզված համբերության, հնազանդության ու թուլության գաղափարներին.Սալմանի բերանով նա ասում է. «Համբերությունը մահ է... գերեզմանի մեջ է միայն մարդ համբերող դառնում: Մեր տանուտերերը, մեր վարդապետները մեզ համբերություն են քարոզում - շարունակեց նա մաղձոտ ձայնով,- Ախար նրանք քանդեցին մեր տունը և ասյ ստրկական վիճակին հասցրին մեզ: Եթե կա մի բան, որ կարող է փրկել հարստահարված և ճնշված ժողովուրդներին, դա է ՝- բողոքը, ինչ կերպով և հայտնվելու լիներ նա: Դժգոհությունը, տրտունջը և իր վիճակից մի ավելի բարեբախտ վիճակի ցանկանալը՝- ահա այն փրկարար շարժառիթները, որ կարող են ազատել մեզ ստրկւոթյունից: Բայց համբերության մեջ խեղդվում են, մահանում են այս տեսակ բարձր ձգտումները... 
Ներկա է գրքում նաև կնոջ դերի մասնի առաջադեմ պատկերացումներ, օրիորդաց դպրոցների անհրաժեշտության թեման է արծարծված «Ոչինչ  վերանորո  գություն մի ժողովրդի կյանքում չէ կարելի կատարել առանց կնոջ մասնակցության: Եթե մեր ժողովուրդը մնացել է անշարժ, դրա գլխավոր պատճառը այն է, որ կինը չէ մասնակցում հասարակական գործերի մեջ»:

Տանուտեր Խաչոյի զավակներից կրտսերը գեղեցիկ Լալան էր, որին տղայի զգեստներ հագցնում և Ստեփանիկ են անվանում։ Նրա աղջիկ լինելը թաքցնում են՝ քրդերի չար նկրտումներից հեռու պահելու համար։ Լալայի աղջիկ լինելը գիտեր և նրա վրա աչք ուներ Ֆաթթահ բեկը և Թովմաս էֆենդին։ Վերջինս էլ դառնում է տանուտեր Խաչոյի բարեկեցիկ ընտանիքի քայքայման պատճառը։ Այսպես է նկարագրում Րաֆֆին այս գազանների սերը «Ամբողջ տիեզերքի մեջ չկա մի բան, որ այնպես խոնարհեցնի մարդկանց, որքան սերը: Մարդկության ամենասարսափելի հրեշները, որոնցից դղրդում են աշխարհները, որոնք ներկում են արյունով երկրները, որ ահուդողի մեջ են պահում ազգերը, - խոնարհվում, ծնկի են գալիս սիրած կնոջ առաջ: Միայն այստեղ նրանք մարդ են, մարդկային են»: Լալա-Ստեփանիկի աղջիկ լինելը գիտեր նաև Վարդանը և սիրում էր նրան։ Սերը փոխադարձ էր։ Թովմաս Էֆֆենդու մեքենայությունների արդյունքում ձերբակալվում են Խաչոյի որդիները, Սալմանը, և Վարդանը: Լալան ստիպված փախուստի է դիմում, որպեսզի չընկնի քուրդ բեկի ձեռքը: Քանի որ պատերազմն արդեն սկսվել էր, և թուրքերի կոտորածներից փրկվելու համար ամբողջ Ալաշկերտի գավառը գաղթականության ճանապարհն էր բռնել, Լալան էլ նրանց հետ միասին գաղթում է Արևելյան Հայաստան, Վաղարշապատ, ուր և ծանր հիվանդանում է ու մահանում: Վաղարշապատում տեսնում ենք հայ հոգևորականության աղտոտվածությունը, ժանտախտային, անմարդկային, անսուրբ մտածելակերպը: Այստեղ է Րաֆֆին արտահայտում իր հետևյալ միտքը «Մի ազգ, որ հույսը դրել է միայն եկեղեցիականների վրա, նրա կործանման սկիզբը մոտ է վախճանին», և շարունակում է՝ հույս հայտնելով, որ«ժամանկը կմերկացնի խայտառակ իրականությունը»: Վարդանը, որ բանտի փոխարեն հայտնվել էր Բայազետի պաշարման թոհուբոհում, նամակն Տեր-Ղուկասովին հասցնելուց հետո, շտապում է Լալային գտնելու, բայց գտնում է միայն սիրելիի սառը գերեզմանը: Հուզիչ և ողբերգական է Վարդանի և Լալային սերը: Գրկած Լալայի շիրիմը, ցավից ցնորված Վարդանը տեսլիքների մեջ տեսնում է ապագայի իր երազանքների Հայաստանը՝ անկախ, ազատ, բարգավաճ, կրթված և ազգային բարձր ինքնագիտակցությամբ: Այս՝ անձնական տեսանկյունից տխուր ու անասելի ծանր, բայց ազգային տեսանկյունից հզորացած հույսերով է թողնում Րաֆֆին իր ընթերցողին և դրանով իսկ հասնում է իր նպատակին ՝ դարձնելով այդ ընթերցողներին նորօրյա «Խենթեր»:

10 հետաքրքիր փաստեր երազների մասին

10.  Կույրերի երազները

 Ձեռքբերովի կույրերը տեսնում են պատկերներ երազում: Բնածին կույրերը չեն տեսնում պատկերներ, բայց նրանց երազները չեն զիջում պայծառությամբ: Նրանք երազում զգում են, լսում են և շոշափում են: Տեսնող մարդու համար դա դժվար է պատկերացնել, բայց մարմնի պահանջը հանգստանալու այնքան ուժեղ է, որ այն ֆիզիկապես քնի մեջ պատկերացնում է, այն ինչ կարող է լինել մարդու հետ արթմնի վիճակում:

 9. Երազների 90 տոկոսը մարդը մոռանում է:

Արթնանալուց հետո 5 րոպեի ընթացքում մենք մոռանում ենք մեր երազների կեսը, իսկ 10 րոպեից հետո` 90 տոկոսը: Անգլիացի հայտնի պոետ Սեմուել Թեյլոր Քոլերիջը մի առավոտ արթնացել էր ֆանտաստիկ երազ տեսնելուց հետո: Նա անմիջապես ձեռքն էր առել գրիչը և սկսել պատկերել այդ «հիանալի տեսիլքը, որ երևացել էր իրեն երազում»:  54 տող գրելուց հետո բանաստեղծը հասկացել էր, որ չի հիշում երազի շարունակությունը: «Քուբլա  Խանը», որը այժմ համարվում է համաշխարհային գրականության լավագույն գործերից մեկը, այդպես էլ անավարտ մնաց: Հետաքրքիր է, որ Մերի Շեյլիի աշխարհահռչակ Ֆրանկենշտեյնը ևս ծնունդ է առել իր հեղինակի երազից  հետո:

 8. Բոլոր մարդիկ տեսնում են երազներ

 Բոլոր մարդիկ տեսնում են երազներ, սակայն տղամարդկանց և կանանց երազները տարբերվում են իրարից: Տղամարդիկ հակված են ավելի շատ տեսնել տղամարդկանց, իսկ կանայք` և´ կանանց, և´ տղամարդկանց: Բացի այդ և´ տղամարդկանց, և´ կանանց  օրգանիզմում սեռական բնույթի ռեակացիաներ են տեղի ունենում` անկախ նրանից, թե երազը սեռական է, թե ` ոչ:

 7. Երազները կանխում են հոգեկան ցնցումը

 Վերջերս կատարված փորձի ժամանակ գիտնականները արթնացնում էին ուսանողներին յուրաքանչյուր երազի առաջին փուլում, սակայն, այնուամենայնիվ, հետո նրանց թույլատրում քնել 8 ժամ: Փորձի մանսակիցները զգում էին հոգնածություն, չէին կարողանում կենտրոնանալ, նյարդայնանում էին ու անգամ հալյուցինացիաներ տեսնում փորձից միայն երեք օր անց: Երբ վերջապես ուսանողներին թույլատրվեց քնել,  նրանց քունը տևեց այնքան, որ ընդգրկեց այն ժամանակահատվածը, որ ամեն անգամ արթնացնում էին նրանց գիտնականները:

 6. Մենք երազում տեսնում ենք միայն այն, ինչ գիտենք

 Մեր երազները  լի են անծանոթ դեմքերով; Իսկ դուք գիտե՞ք , որ դրանք այն մարդիկ են, ում դուք ամեն օր տեսնում եք, սակայն չեք հիշում, իսկ ձեր ուղեղը հիշում է: Սարսափելի մարդասպանը կարող է պարզապես լինել այն երիտասարդը, ով լցրել էր ձեր հայրիկի ավտոմեքենայի վառելիքը, երբ դուք դեռ շատ փոքր էիք:  Մենք մեր կյանքում տեսել ենք հարյուր հազարավոր մարդկանց, այնպես որ մենք ունենք անվերջանալի պաշարներ մեր երազների կերպարների համար:

 5. Ոչ բոլորի երազներն են գունավոր

 Հեռատես մարդկանց 12 տոկոսի երազները սև ու սպիտակ են: Մնացած մասի երազները գունավոր են:  Մարդկանց երազների թեմաները մեծ մասը նույնն է. դպրոց, աշխատանք, հետապնդվելը, ընկնելը,  ուշանալը, կենդանի մարդկանց մահանալը և այլն: Սակայն դեռևս անհայտ է, թե արդյոք երազի էմոցիոնալության աստիճանը  ազդո՞ւմ է երազի գունավոր կամ անգույն լինելու վրա, թե` ոչ:

 4.  Երազները այն բանի մասին չեն, ինչի մասին են…

 Եթե դուք երազում տեսնում եք ինչ-որ կոնկրետ առարկա, դա չի նշանակում, որ երազը հենց դրա մասին է: Երազները խոսում են նշանների լեզվով: Ձեր անգիտակից մտքերը փորձում են նմանեցնել այդ առարկան մեկ ուրիշի, որին նմանեցնում են: Օրինակ` մրջյունները նման են մեքենաների, որ երբեք կանգ չեն առնում:

 3. Ծխելը թողած մարդիկ  ավելի պայծառ երազներ են տեսնում

 Մարդիկ, ովքեր երկար ժամանակ ծխել են, իսկ հետո թողել, տեսնում են ավելի պայծառ երազներ: Ծխողների, ովքեր չեն ծխել արդեն  1-4 շաբաթ, 33 տոկոսը առնվազն մեկ երազ է տեսնում ծխախոտի մասին: Երազների մեծ մասում այդ մարդին տեսել են իրենց ծխելիս և ունեցել բավականին բացասական զգացումներ, ինչպես, օրինակ, մեղքի զգացում և  խուճապ:  Այդիպիսի երազները հիմնակում  առաջանում էին նիկոտինի բացակայության հետևանքով: Այդպիսի երազները գնահատվում են որպես ավելի պայծառ և համարվում են ծխելը թողելու առաջին վառ ախտանիշներից մեկը:

 2. Արտաքին գործոնները ազդում են մեր երազների վրա

 Սա կոչվում է երազի ընդհանրություն և մի այնպիսի փորձառություն է, որ բոլորս էլ ունեցել ենք, ինչպես, երբ իրական ձայնը լսվել է մեր երազում ու դարձել դրա մի մասը; Նմանատիպ երազների թվին են պատկանում նաև այն դեպեքերը, երբ դուք ֆիզիկապես ուզում եք խմել և երազում տեսնում եք, որ խմում եք մի մեծ բաժակ ջուր:

 1. Դուք անշարժանում եք երազի ընթացքում 

 Անհավատալի է, սակայն երազի ամբողջ ընթացքում մեր մարմինը անշարժանում է` հավանաբար երազի ազդեցությամբ մեր կատարած շարժումները կանխելու համար:  Քնելու ընթացքում նյարդերը նշաններ են ուղղարկում ողնուղեղին, որը ստիպում է ողջ մարմնին հանգստանալ, իսկ այնուհետև մեր մարմինը ամբողջովին անշարժանում է:

Հետաքրքիր փաստեր մարկանց մասին

-Նորմալ մարդուն քուն մտնելու համար անհրաժեշտ է 7 րոպե

-Կյանքի 60 տարիներից 20-ը մարդը անցկացնում է քնած

-Միջատներին գրավում են մարդիկ, ովքեր բանան են կերել

-Կանայք 2 անգամ ավելի շատ են թարթում աչքերը, քան տղամարդիկ

-Ամեն տարի մեղուների կծածից մահանում են ավելի շատ քանակությամբ մարդիկ, քան օձի   կծածից:

-Երեխան ունի 270 ոսկոր, մեծահասակը' 206:

-Աջլիկները 10 տարի ավելի երկար են ապրում, քան ձախլիկները:

-Չափահաս մարդու մարմնին կա 300-500 հազար մազ:

-Մարդը կենդանական աշխարհի միակ ներկայացուցիչն է, որը կարող է ուղիղ գծեր նկարել:

-40 տարեկանից հետո ամեն 10 տարին մարդու հասակը նվազում է 1սմ-ով:

-Փղերն ու մարդիկ կենդանական աշխարհի միակ ներկայացուցիչներն են, որ կարող են գլխի վրա կանգնել:

-Օրգանիզմում բնակվող բակտերիաների ընդհանուր քաշը կազմում է 2կգ:

- Րոպեում մարդը շնչում է 5-9 լիտր օդ:

-Հին Հունաստանում մարդու կյանքի միջին տևողությունը 29 տարի էր, Եվրոպայում --16-րդ դարում 21, 17-ում՝ 26, 18-ում՝ 34, 20-րդ դարի սկզբներին մոտ 50, մեջտեղներին՝ 70, վերջերին՝ 60:

-Հաշվարկված է, որ կյանքի ընթացքում մարդն օգտագործում է 2,5 տոնա սպիտակուց, 1,3 տոնա ճարպ, 17,5 տոնա ածխաջուր և 75 տոնա ջուր:
-15 գրամ ադրենալինը բավարար է երկրագնդի բոլոր մարդկանց:
-60 տարուց 20-ը մարդն անց է կացնում քնի մեջ:
-Սրտի քաշը կազմում է մարմնի քաշի մոտ 1/200 –րդ մասը, բայց սիրտը ծախսում է մարմնի էներգետիկ ռեսուրսների 1/20 –րդ մասը:
-Մարդու գլխուղեղի բջիջների պարունակության 80%-ը ջուր է, մկանների՝ 76%-ը,ոսկորների՝ 25%-ը

Մեղրի բուժիչ հատկությունները

 
 Դեռևս Եգիպտոսում հայտնաբերված այս  քաղցր բուժող միջոցը մեզ է հասել դարերի ու քաղաքակրթությունների միջով և այժմ որպես բուժիչ միջոց օգտագործվում է ամբողջ աշխարհով մեկ:  

Պրոֆեսոր Փիթեր Մոլանը` Նոր Զելանդիայի  Վայկատո համալսարանի Մեղրի հետազոտությունների բաժնից, իր հատուկ հարցազրույցի ժամանակ նշել է, որ դեռևս 4000 տարի առաջ եգիպտացիները մեղրով վիրակապեր էին պատրաստում  վերքերի բուժման համար:
«Եգիպտացիներն օգտագործում էին  մեղրը աչքերի հիվանդությունների բուժման համար», -նշում է պրոֆեսոր Մոլանը, ով հայտնի է բժշկության մեջ մեղրի օգտագործման մասին արված շուրջ 30 տարվա հետազոտական իր փորձով: Եգիպտական աչքի կաթիլներն արդյունավետ էին այն ժամանակ և արդյունավետ են նաև մեր օրերում:

«Ես ինքս էլ օգտագործում եմ այն»,-նշում է Մոլանը: Ժամանակակից աչքի կաթիլների ֆորմուլան 50% մեղր և 50% կոկոսի յուղ է պարունակում: Մեկ կամ երկու փափուկ կաթիլ, և ձեր աչքերում ամեն ինչ կպարզվի:
Այն նաև լավ է ազդում փակ քթի դեպքում: Մեղրն ունի հակաբորբոքային ազդեցություն, որը պակասեցնում է քթի արտադրությունը:
Իսկ իր հակաբակտերյալ ազդեցության շնորհիվ մեղրն օգտագործվում է վերքերի բուժման համար: 
Ինդիանայի հիվանդանոցի վիրաբուժության կենտրոնի ավագ բուժքույր Սինդի Փուգը նշում է, որ արդեն հինգ տարի է, ինչ կենտրոնում վիրաբուժության մեջ մեղր են օգտագործում, մասնավորապես ԱՄՆ սննդի և դեղորայքի գործակալության կողմից հաստատված բժշկական մեղրը` Մեդիհանին (Medihoney), դիաբետիկ խոցերի և այլ դժվար բուժվող վերքերի համար: Medihoney-ն Կանադայի«Derma Science» ընկերության կողմից արտադրվող բրենդ է: Նրա հիմնական բաղադրության մեջ մտնում են Լեպտոսպերմում ծառատեսակի և Նոր Զելանդիայի էնդեմիկ որոշ բուսատեսակների ծաղկափոշիներ: 
Փուգը նաև նշում է, որ ամբողջ երկրի տարածքով մեղրն օգտագործվում է մի քանի բուժական կենտրոններում:
Նույնիսկ հասարակ բնակչությունն է օգտագործում մեղրը տարբեր հիվանդությունների բուժման համար: 
ԱՄՆ Պաշտպանության բյուրոյի բնապահպանության բաժնի կառավարիչ Փոլ Դեյվիսը նշում է, որ ձեռքերով շատ է աշխատում և վնասվածքներ ստանալու դեպքում գոլ ջրով լվանում է վերքերը, քերծվածքներն ու կտրվածքները, այնուհետև մեղր քսում դրանց վրա, և այն օգնում է` շուտ է ապաքինվում: Մեղրն անհավանական ազդեցություն ունի: Իհարկե, մեղրն օգտակար է ինչպես արտաքին օգտագործման համար` մաշկին, վերքերին քսելու, այնպես էլ տարբեր հիվանդությունների դեմ ներքին օգտագործման համար: Ըստ Ֆրանք Բուոնանոտտեի` Բոստոնի Հանիմարք Ինտերնեյշանալի (Honeymark International) գործադիր տնօրենի, մեղր ուտելը կարող է բուժել ստամոքսի խոցը, ստամոքսի ցավը, կոկորդի ցավն ու բորբոքվածությունը, աղեստամոքսային ու մարսողական հիվանդությունները: Այն նաև բարձրացնում է իմունային համակարգն ու էներգիա փոխանցում:
Հանիմարքն արտադրում է Նոր Զելանդական մանուկա թփից ստացվող նույնանուն Մանուկա մեղրը: Մանուկայից պատրաստված մեղրը հակաբակտերյալ հատկություն ունի իր հակահիդրոգեն պերօքսիդների շնորհիվ: Այս մեղրը կուլ տալու դեպքում այն կարող է ձերբազատել ձեզ տանջող աղեստամոքսային տրակտի հիվանդություններից: 
ԱՄՆ կառավարությունն ու տարբեր մասնավոր հետազոտություններ ցույց են տվել, որ ամերիկացիների 20%-ը տառապում է աղեստամոքսային տրակտի հիվանդություններից և տարեկան միլիարդավոր գումարներ ծախսում ֆարմացևտիկ դեղորայքի վրա, որպեսզի բուժվի հիվանդությունը:
Այս դեպքում դուք կարող եք քիմիական դեղորայքին օգտակար այլընտրանք գտնել: Փորձեք մեղրը` բնական ու ավելի քաղցր բուժման միջոց:
Ըստ Բուոնանոտեի` մեկ թեյի գդալ մանուկայի մեղրը ամեն ճաշից 30 րոպե առաջ օգտագործելը ձեզ կազատի աղեստամոքսային խնդիրներից: Սական մեղրի օգտակարությունն այսքանով չի սահմանափակվում: Այն օգտակար է ամբողջ օրգանիզմի համար, երբ էլ այն օգտագործեք:
Հետևենք Earth Clinic այլընտրանքային բժշկության մասին կայքի կողմից հրապարակված հետևյալ խորհուրդներին`

• Կեսօրին մեկ գավաթ սուրճի կամ Ռեդբուլի փոխարեն ըմպեք մեկ բաժակ ջրում լուծված մեկ ու կես թեյի գդալ մեղր մի փոքր դարչինի փոշու հետ: Ամեն օր օգտագործելու դեպքում Էներգիան կբարձրանա մեկ շաբաթվա ընթացքում:
• Աշխատանքից հետո կարող եք բղավելով հարձակվել ձեր երեխաների վրա՞: Մեղրը կօգնի հանգստացնել նյարդերը: Այն կօգնի ձեզ ավելի լավ քնել գիշերը: Անքնությունից խուսափելու համար մեկ թեյի գդալ մեղր կերեք ընթրիքին և երկու թեյի գդալ`  քնելուց առաջ:
• Նույն քանակությամբ, այսինքն` երկու թեյի գդալ մեղրը քնելուց առաջ կօգնի նաև խուսափել իմպոտենցիայից: Դեռևս հնից Հնդկաստանում այն բնական դեղորայք է և խորհուրդ է տրվում օգտագործել թե՛ կանանց և թե՛ տղամարդկանց, ինչի արդյունքում անցած տարի Հնդկաստանի բնակչությունը հասավ 1,170,938,000-ի:
• Այժմ,  երբ ձեզ լավ եք զգում, կցանկանաք ավելի երկար ապրել և մի գավաթ երկարակեցության թեյ փորձել: Եռացրեք 3 բաժակ ջուր 4 թեյի գդալ մեղրի հետ, ավելացրեք մեկ թեյի գդալ դարչին: Օրական 3-4 անգամ ըմպեք ¼ բաժակ այս թեյից և այն էներգիա կտա ձեր օրգանիզմին ու  կփափկեցնի ձեր մաշկը:
• Բացի փափուկ մաշկից մեղրը հրաշալի միջոց է նաև խումհարի (похмелье) դեմ: Հացի վրա քսած մեղր կերեք: Մեղրի ֆրուկտոզան արագորեն դուրս կմղի օրգանիզմից ալկոհոլը:

3D նկարներ հասարակ մատիտով, հասարակ թղթի վրա (12 Photo)

8 կարևոր մթերք ՝ մեր գեղեցկության և առողջության համար

Առողջ սնվելու հիմքերը բազմաթիվ են: Ի՛նչ խոսք, մարդկանց մեծ մասը ձգտում է առողջ ապրելակերպ վարել, քանի որ սննդարար դիետաները լիարժեք կյանքի և երկարակեցության գրավականն են: Սակայն առողջ սննդակարգի հաճելի «ազդեցություններից» մեկն էլ գեղեցիկ արտաքինն է: Ի դեպ, ուրախալի է այն հանգամանքը, որ կան մթերքներ, որոնք նույնչափ օգտակար են թե՛ մեր կենսական կարևոր օրգանների աշխատանքի, թե՛ արտաքին տեսքի համար:

 Գլխավորները տվյալ պարագայում երկուսն են՝ հակաօքսիդանտներ և հակաբորբոքայիններ: Հակաօքսիդանտներն օգնում են պաշտպանել մարմինը բջջային հյուսվածքների վնասվածքներից՝ կանխելով կնճիռների, քաղցկեղի, սրտային և մի շարք այլ հիվանդությունների առաջացումը: Հակաօքսիդանտներն ընդունակ են դանդաղեցնել և նույնիսկ վերականգնել բջջային հյուսվածքների վնասվածքները` կապված տարիքային գործոնի հետ: Սննդակարգում հակաօքսիդանտներ պարունակող մթերքի ընդգրկման արդյունքը փափուկ, շողշողուն և թարմ մաշկն է:

Մթերքում պարունակվող հակաբորբոքային տարրերը պայքարում են օրգանիզմում ընթացող քրոնիկական, մոլեկուլային մակարդակի բորբոքումների դեմ: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նման՝ քրոնիկական բնույթ կրող, դանդաղ և անտեսանելի բորբոքումներն ընկած են մի շարք հիվանդությունների զարգացման հիմքում (սրտանոթային հիվանդություններ, շաքարախտ, քաղցկեղի որոշ տեսակներ, աուտոիմունային համակարգի հիվանդություններ և անգամ՝ կնճռոտ, թոշնած մաշկ):

Այսպիսով՝ ընդգրկենք մեր սննդակարգում հակաօքսիդանտներով ու հակաբորբոքային նյութերով հարուստ սնունդ: 

Սև հաղարջ

Օգտակար մթերքի ցանկում այն առաջնային տեղ է զբաղեցնում, քանի որ հարուստ է թե՛ հակաօքսիդանտներով, թե՛ հակաբորբոքային տարրերով:

Խնձոր

Մենք տարված ենք էկզոտիկ մրգատեսակներով, մինչդեռ այս դասական միրգը հարուստ է հակաբորբոքային տարրերով, ինչպես նաև՝ քաղցկեղի դեմ պայքարող սննդարար նյութերով և կվերցետին հակաօքսիդանտով: Բացի այդ, խնձորը պարունակում է մանրաթելեր, որոնք օգնում են պայքարել ավելորդ քաշի դեմ, ինչպես նաև մաքրում են օրգանիզմը:

Սաղմոն

Այս ձկնատեսակը հարուստ է կենսական նշանակություն ունեցող օմեգա-3 ճարպաթթուներով, որոնք առավել օգտակար են մեր օրգանիզմի համար: Դրանք կարգավորում են սրտի աշխատանքը, օգնում են պայքարել դեպրեսիայի դեմ, պահպանել մաշկը երիտասարդ, առաձգական և շողշողուն: Սաղմոնը նաև պարունակում է մի շատ կարևոր հակաօքսիդանտ և հակաբորբոքային նյութ` աստաքսանտին:

Ընկուզեղեն

Պնդուկը, ընկույզը և նուշը հարուստ են կարճ շղթայական (բուսական) օմեգա-3 ճարպաթթուներով, ինչպես նաև՝ արգինին թթվով, որը ոչ միայն օգնում է կրճատել օրգանիզմում խոլեստերինի պարունակությունը և խթանել իմունային համակարգի աշխատանքը, այլև ավելացնել մկանային հյուսվածքները և այրել ճարպը` քեզ դարձնելով ավելի սլացիկ և գրավիչ:

Ձիթապտղի յուղ

Բուսական յուղի այս տեսակը ուժեղ հակաբորբոքային է և հակաօքսիդանտ: Նրա մեջ պարունակվող կենսական կարևոր ճարպաթթուները սնուցում են մաշկը: Խորհուրդ է տրվում այն օգտագործել թե՛ ճաշատեսակներ, թե՛ աղցաններ պատրաստելիս:

Կանաչ թեյ

Այս ըմպելիքը հարուստ է պոլիֆենոլ հակաօքսիդանտով, որն օգնում է պայքարել բորբոքումների և բջջային վնասվածքների դեմ՝ նվազեցնելով տարիքային նշանները, ինչպես նաև՝ ապահովագրելով սրտային հիվանդություններից և քաղցկեղից:

Մուգ շոկոլադ

Հավերժ ճշմարտություն. մուգ շոկոլադն օգտակար է առողջությանը: Այն հարուստ է հակաօքսիդանտներով և ապահովում է բարձր տրամադրություն (իսկ մենք գիտենք, որ լավ ինքնազգացողությունը գեղեցիկ մաշկի գրավականն է): Արժե նախընտրությունը տալ 80% կակաոյի հատիկներ պարունակող շոկոլադին` հակաօքսիդանտների առավել մեծ բաժին ստանալու և ավելորդ շաքարից խուսափելու համար: